Jean Fagan Yellin – Harriet Jacobs: a life

Harriet Jacobs (1813-1897) bracht een aanzienlijk deel van haar leven door in slavernij en op de vlucht voor haar ‘eigenaars’. Onder het pseudoniem Linda Brent publiceerde ze als veertiger haar levensverhaal: hoe ze als een Anne Frank avant la lettre bijna 7 jaar ondergedoken had gezeten op een zolder. Haar boek gaf haar bekendheid in voorname kringen en tijdens en na de Amerikaanse burgeroorlog deed ze veel voor de massa’s straatarme zwarte mensen die het Zuiden ontvluchtten. Ondanks haar bekendheid toen en haar vriendschap met vele historische figuren, leek haar naam aan het eind van haar leven al in vergetelheid te raken.

Toen Jean Fagan Yellin in de jaren 1980 geïnteresseerd raakte in het boek van Linda Brent, werd algemeen aangenomen dat het geschreven was door witte abolitionist Lydia Maria Child, wier naam als redacteur op de omslag stond. Er was geen bewijs dat de zwarte vrouw om wie het boek draaide echt bestaan had. Dat niemand in archieven naar dat bewijs had gezocht werd blijkbaar irrelevant geacht. Fagan Yellin ging wel op zoek en dit boek is de documentatie van de echtheid van Harriet Jacobs/Linda Brent’s verhaal.

Zoals in elk boek over Amerikaanse slavernij komt de horror en de hypocrisie van dat systeem duidelijk naar voren. Het wangedrag van slavenhouders wordt uitgebreid beschreven, in het bijzonder de acties van Harriets’ eigenaar c.q. aartsvijand dokter Norcom. Deze vijftiger wilde haar als tienermeisje tot zijn ‘maîtresse’ maken. Harriet zocht bescherming bij Norcom’s jonge echtgenote maar die was alleen maar jaloers. Ze zorgde er wel voor dat Harriet een tijd uit de buurt van haar man werd gehouden.

Het boek toont de onmogelijke positie van Harriet Jacobs en ongetwijfeld vele andere meisjes en vrouwen in slavernij. Om te ontsnappen aan verkrachting door haar wettelijke eigenaar zou ze actie moeten ondernemen en de enige optie die Harriet zag was haar buurman Samuel Tredwell Sawyer. Deze blanke vrijgezel had aanzien. Een mulatto maîtresse zou geen smet werpen op zijn maatschappelijke positie (terwijl de Victoriaanse mores dicteerden dat Harriet zelf nooit veel kon zeggen over dit deel van haar leven; seks buiten het huwelijk maakte haar tot gevallen vrouw). Harriet besloot een relatie aan te gaan met Sawyer in de hoop dat hij zijn toekomstige kinderen zou helpen en misschien vrij kopen. Hij zou Harriet zelf vrij kunnen kopen. Hij zou met zijn aristocratische afkomst tegenwicht en bescherming bieden tegen dr. Norcom. En dat is, gedeeltelijk, ook hoe het ging. Harriet’s leven was een constante machtsstrijd met Norcom maar toen zij eenmaal was gevlucht wist haar amant hun 2 kinderen via een tussenpersoon te kopen. Maar hij kocht ze niet vrij.

In het slavensysteem bepaalde de wettelijke status van de moeder de status van haar kinderen. Een moeder in slavernij betekende kinderen in slavernij. Ondanks een relatie die jaren standhield kan ik na lezing van de hele geschiedenis geen andere conclusie trekken dan dat Samuel Tredwell Sawyer zijn kinderen met Harriet Jacobs als eigendom zag, niet als mensen. Hij was geen bruut in de omgang maar zodra hij trouwde met een witte vrouw, bekommerde hij zich niet meer om het lot van zijn getinte vlees en bloed. Hij gaf zijn dochter Louisa als dienstmeid aan verre familie.

Naast machtsmisbruik en gruwelen waren er ook voorbeelden van blanken en zelfs slavenhouders die niet van steen waren. Een gevlucht familielid van Harriet kwam in het Noorden zijn vroegere buurman tegen. Deze man, in plaats van hem te verraden, gaf de achtergebleven familie in het geheim het eerste teken van leven dat ze na hun zoon/oom’s ontsnapping kregen.

Toen Harriet eindelijk was gevlucht en de hele omgeving werd uitgekamd, nam haar oma Molly ten einde raad een blanke buurvrouw in vertrouwen. Deze Martha had zelf slaven maar behandelde ze niet als vee. Waarschijnlijk door haar levenslange band met oma Molly en de verhalen over de sexuele dreigementen van dr. Norcom, besloot Martha om Harriet in haar huis te verstoppen. Binnen Martha’s huis werd ze verborgen gehouden voor hen -huisslavin Jenny- die niet te vertrouwen leken. Het risico dat deze witte vrouw nam was immens. Harriet vluchtte in 1835 en na onder andere Nat Turner’s (neergeslagen) slavenopstand een paar jaar daarvoor, was de hele samenleving gemilitariseerd.

Na korte tijd schuilen in het nabijgelegen moeras en op een schip, bracht Harriet uiteindelijk bijna 7 jaar door in een kleine ruimte in het huis van haar oma. Zonder zonlicht maar in nabijheid van haar familie, inclusief haar kinderen. Het was een enorm risico voor iedereen: “If Hatty were discovered, she would of course be sent back to Norcom. If Grandmother and Mark were found guilty of concealing a fugitive slave, they would be fined and prosecuted by the state. If they were found guilty of assisting a runaway to escape from North Carolina, they would be subject to the mandatory death penalty.” (p.49)

Toen Harriet na al die tijd het Noorden bereikte bleek gelijkheid ook daar een illusie. Alle nieuwe indrukken waren overweldigend maar het drong meteen door dat ook hier segregatie de norm was. Ik had al eerder gehoord over hoe het Noorden van de Verenigde Staten niet het vrijdenkende paradijs was waar gevluchte slaven of vrije zwarte mensen op hoopten. Toch was dit de eerste keer dat ik concrete voorbeelden las van bijvoorbeeld gesegregeerde treinen in Noordelijke steden. De mythe van de Amerikaanse Civil War als strijd tussen goed en kwaad, vrijheid of slavernij, werkt nog steeds door. De verschillen tussen Noord en Zuid waren niet zo zwart-wit als tegenwoordig in allerlei films en series wordt gepropageerd.

Harriet’s dochter Louisa was inmiddels 9 jaar. Haar vader en wettelijk eigenaar had haar bij familie in het Noorden ondergebracht. Als dienstmeid voor een ander meisje, ontdekte Harriet nu. Louisa ging niet naar school, zoals beloofd, maar werkte onbetaald voor een witte familie die haar verwaarloosde. Harriet zag dat het financieel niet goed ging met dat gezin. Er was een levensgroot risico dat Louisa weer verkocht zou worden.

Harriet vertrok met haar twee kinderen naar haar (ook gevluchte) broer in Boston. Louisa was onder valse voorwendselen tijdelijk losgewrikt van haar ‘eigenaars’ en nooit meer teruggebracht. Net op tijd want die familie ging failliet en verhuisde terug naar het Zuiden, waar Louisa geld zou hebben opgebracht.

De schoorsteen moest roken en Harriet kreeg een baan als kindermeisje. Na haar eigen kinderen elders te hebben ondergebracht, vertrok ze met haar werkgever naar Engeland. Hier voelde ze zich voor het eerst in haar leven vrij en niet gediscrimineerd. Haar werkgeefster overleed later in het kraambed.

Bij terugkomst onderwees Harriet haar dochter in eerste instantie thuis omdat Louisa zich schaamde voor haar ongeletterdheid. Met dank aan de abolitionisten kreeg Louisa later de kans om als ‘kleurlinge’ toch naar een goede school te gaan, in Rochester. Broer John vertrok naar dezelfde regio voor zijn werk als lecturer in het abolitionisten-circuit. Harriet volgde.

Rochester was klein vergeleken bij Boston maar er woonden bijzondere mensen. Zo waren daar Frederick Douglass (google die man, beste lezer) en Quaker Amy Post. Deze witte vrouw was behalve bij anti-slavernij acties ook betrokken bij de strijd voor vrouwenkiesrecht en zou een levenslange vriendin van Harriet worden. “Joining them, Harriet Jacobs joined the most radical women in the country, the initiators of the women’s rights movement.” (p.102)

De wetten die in 1850 werden doorgevoerd, waaronder de Fugitive Slave Law, zorgden voor terreur onder de zwarte bevolking. Gevluchte slaven waren nu nergens in de V.S. meer veilig. Harriet verhuisde naar New York voor werk maar leefde in angst. Haar broer vertrok naar Californië om mee te doen aan de gold rush. Hij en haar zoon vertrokken later met hetzelfde doel naar Australië. Dr. Norcom, immer Harriet’s wettelijke eigenaar, overleed en zijn schoonzoon kwam naar New York om Harriet te kidnappen.

Na jaren non-stop angst wilde Harriet ook naar Australië. Mrs. Willis, haar werkgeefster, greep in. Mrs. Willis kocht Harriet en haar twee kinderen vrij, voor 300 dollar. Het leverde hele gemengde gevoelens op. Na decennia viel er een last van Harriet’s schouders maar tegelijkertijd voelde ze zich nog steeds koopwaar in plaats van een mens. En nu stond ze in het krijt bij Mrs. Willis.

Amy Post stelde voor dat Harriet, nu ze eindelijk vrij was, haar levensverhaal op papier zou zetten. Het leek onmogelijk door alle pijn die dat opriep. Maar Harriet voelde ook een verplichting aan de anti-slavernij beweging. Publicatie van haar verhaal zou hen steun kunnen opleveren en wellicht de levens redden van mensen in nood. De gedachte aan een hoger doel was een stok achter de deur en toen haar oma Molly overleed kon ze zich ook eindelijk -hoe monumentaal dat verlies ook was- een beetje over de schaamte heenzetten van haar sexuele liaison.

Van al het historisch onrecht in dit boek lijkt schaamte over buitenechtelijke kinderen of sex misschien niet zo dramatisch maar Harriet Jacobs lijkt na haar tienerjaren nooit meer een relatie te hebben gehad. De impact van de dubbele morele standaard was haar hele leven voelbaar. Als zwarte vrouw werd ze op elk vlak systematisch gediscrimineerd en zelfs haar eigen oma had als gelovige kritiek op haar handelen. Alsof Harriet Jacobs ooit de keuze had om niet in de categorie ‘zondaar’ te vallen.

Na publicatie van Harriet’s boek Incidents in the life of a slave girl brak de Amerikaanse burgeroorlog uit. Harriet zette zich in voor vluchtelingen. Ze organiseerde concrete hulp zoals het inzamelen van kleding die ze vervolgens zelf naar gevluchte slaven zonder schoenen, kleren of geld bracht. Ze deed ook verslag van de chaos in The Liberator, William Lloyd Garrison’s krant (nog iemand om te googlen). Ter plekke ijverde ze ervoor dat vluchtelingen niet uitgebuit en mishandeld werden, een dak boven hun hoofd hadden, etc. Harriet protesteerde tegen onmenselijke maatregelen en de militaire en andersoortige hiërarchie die duidelijk niet het belang van de vluchtelingen als prioriteit had. Ze zette een school op en kreeg de financiering met behulp van de eigen gemeenschap rond. Ze zorgde er steeds voor dat mensen hun eigen kracht gebruikten in plaats van afhankelijk te worden gemaakt van blanke autoriteiten. Ook hielp ze mee om zwarte soldaten te recruteren om mee te vechten tegen het Zuidelijk leger.

Het maakte me razend om elke keer weer te lezen hoe de witte meerderheid zich wanstaltig gedroeg ten opzichte van de zwarte minderheid. Hoe er door witte mensen (en vaak ook door vrije zwarte mensen in betere doen) gesproken werd over de drommen gevluchte slaven alsof ze hinderlijk en achterlijk waren, in plaats van dat iemand ze hielp, of de verantwoordelijkheid nam voor de systematische uitbuiting en achterstelling van deze mensen. Harriet Jacobs en anderen zetten scholen op voor ex-slaven en in plaats van hulp, kregen ze commentaar dat hun leerlingen van nature achterlijk waren. Dan gaat het over kinderen die nog nooit van hun leven stil hadden hoeven zitten in een klaslokaal, aan wie niemand ooit iets geleerd had behalve zwaar fysiek werk. Om dan te constateren: zie je wel, die kinderen zijn gewoon dom, WOEST word ik daarvan. Het geeft ook te denken over hoe mensen tegenwoordig in soortgelijke situaties reageren, in tijden van “zwarte” scholen, oorlog en vluchtelingenstromen.

Gelukkig waren er ook radicale mensen die zich verzetten tegen de mores van de tijd (en daar vaak een hoge prijs voor betaalden). Daar waren er ook heel wat van (abolitionisten, feministen, you name it). De slavernij is uiteindelijk afgeschaft, elke volwassene heeft nu stemrecht ongeacht geslacht of huidskleur. Verzet en actie voeren werkt. Waarbij ik moet opmerken dat het als feminist zijnde ontluisterend was om te lezen over het racisme binnen de feministische beweging toen. Ik vermoed dat racisme een strategie werd om steun te verwerven bij een doelgroep van witte mannen die niets ophad met stemrecht voor zwarte mannen maar misschien wel voor hun eigen vrouwelijke familieleden. Verder kan ik er geen kaas van maken. Het is mij ook volstrekt onduidelijk waarom, in de discussie tussen het politiek pushen van stemrecht voor zwarte mannen (om ex-slaven een sterkere rechtspositie te geven) versus het stemrecht voor (alle) vrouwen, niemand het had over stemrecht specifiek voor zwarte vrouwen. Het argument voor de prioriteit voor zwarte mannen was dat mannelijke ex-slaven overspoeld werden met geweld. Maar precies datzelfde gold voor vrouwelijke ex-slaven. Het lijkt erop dat zelfs binnen de meest vooruitstrevende kringen de denkpatronen overgoten waren met een patriarchaal sausje.

Harriet’s dochter Louisa liep ook tegen dat patriarchaat aan. Ze bleef haar hele leven single, ondanks heel wat aandacht. Louisa was waarschijnlijk te ambigu qua kleur en te feministisch voor het gros van de mannen in die tijd. Haar keuzes getuigen van zelfbewustzijn, ook al leverden ze in de praktijk armoede op. Louisa ging als zwart door het leven terwijl ze licht genoeg was om de overstap naar de witte maatschappij te kunnen maken -Allyson Hobbs heeft een vrij briljant boek over het fenomeen passing geschreven:  A Chosen Exile-. Ze zocht haar hele leven naar werk op niveau, werk dat vroeg om intellectuele kracht in plaats van het zware fysieke werk waartoe 99% van de zwarte vrouwen veroordeeld was. Hier en daar had ze een baan als onderwijzeres of bij de overheid maar het duurde nooit lang. Naast huidskleur en geslacht speelden ook klasseverschillen een grote rol. Harriet en Louisa Jacobs waren bevriend met leden van de zwarte elite maar ze waren zelf geen onderdeel van die kring.

Harriet bleef haar leven lang keihard werken. Ze runde verschillende boardinghouses, organiseerde de financiering voor instituten als een wees- en bejaardenhuis. Terwijl ze zelf moest vechten om overeind te blijven in deprimerende tijden, bleef ze hulp geven aan minderbedeelden. Tot op hoge leeftijd bleef ze fysiek zwaar werk doen en zich inzetten voor anderen, tot het echt niet meer ging en ze overleed aan kanker. Harriet Jacobs werd 84 jaar. Wat mij betreft wordt ze bijgezet in het pantheon van Amerikaanse helden.

Fagan Yellin’s boek geeft veel informatie over de tijd waarin Harriet Jacobs leefde en de omstandigheden waarin haar levensverhaal het licht zag. Harriet’s boek an sich is indrukwekkend maar Fagan Yellin’s context verrijkt het. Slave narratives konden geen details geven over hoe ze wisten te ontsnappen en wie ze daarbij hielp omdat dat de mensen in kwestie in levensgevaar zou brengen. Het is treurig dat die veiligheidsmaatregelen er nog tot eind vorige eeuw voor zorgden dat het auteurschap van Harriet Jacobs werd ontkend door heren professoren die verder geen moeite deden om archieven te doorzoeken. Fagan Yellin nam die moeite wel en daar verdient ze respect voor.

Op een paar slordigheden na is dit een goed leesbaar, monumentaal boek dat een goed beeld geeft van zowel de roerige tijden waardoor Harriet Jacobs zich bewoog als haar persoonlijkheid. Ook haar familieleden maken indruk. Wat Jacobs, haar oma en haar broer voor elkaar wisten te krijgen in een maatschappij die was ingericht op hun onderdrukking, is formidabel.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s