Margaret Forster – Significant Sisters. Active Feminism 1839-1939.

Significant Sisters is een fascinerend boek. Ik had niet eerder van de auteur gehoord maar Forster heeft een heel oeuvre aan romans en enkele biografieën op haar naam staan. Ze heeft duidelijk uitgebreide kennis van de werelden die ze beschrijft. Haar stijl is onderhoudend en ze schrijft helder over ingewikkelde kwesties.

Dit boek is een serie levensbeschrijvingen van opmerkelijke vrouwen die elk hun stempel hebben gedrukt op een ander terrein. Forster geeft, naast inzicht in de omstandigheden en discussies van het betreffende tijdperk, ook smoel aan de vrouwen. Hoe in sommige gevallen hun woorden uit de context zijn gerukt en verkeerd zijn geïnterpreteerd. En hoe iemand als Florence Nightingale in realiteit veel complexer en interessanter was dan hoe ze nu bekend staat. Ze was geen heilige, wel een buitengewoon gedreven mens.

De vrouwen zijn allemaal Brits en Amerikaans (alleen Emma Goldman werd geboren in wat nu Litouwen is) en het boek geeft een goed beeld van allerlei maatschappelijke ontwikkelingen in het Westen. Het toont hoe ontzettend veel er ten goede is veranderd (wettelijk, medisch, qua onderwijs) maar ook hoe bedroevend veel dingen nog steeds hetzelfde zijn (men neme bijvoorbeeld de systematische onderbetaling van vrouwen). Het boek laat ook zien hoeveel verschil één gedreven persoon kan maken. Florence Nightingale heeft met haar tomeloze inzet bijna eigenhandig (met hulp van anderen maar met haarzelf als de motor) het beroep van verpleegkundige geopend voor vrouwen en een standaard neergezet die nog steeds navolging krijgt.

Het begint met Caroline Norton die in 1827 trouwde en daar de rest van haar leven voor zou boeten. Haar echtgenoot bleek een bruut en toen ze besloot hem te verlaten kwam ze erachter dat ze geen enkele rechten had. Haar man had haar jarenlang in elkaar geslagen, verwaarloosde de kinderen en bovendien was zíj grotendeels de kostwinner geweest maar híj had de voogdij over hun kroost. Híj was de enige die tot scheiding kon besluiten. En hij had wettelijk recht op háár inkomen. Ze liet het er niet bij zitten. Ze vocht om de Britse wet te veranderen en zijzelf en haar zaak werden berucht.

Caroline Norton was upperclass en beschikte over connecties. Bevriende prominenten konden veranderingen teweeg brengen met wetsvoorstellen en het beïnvloeden van de publieke opinie. Lezers van tabloids smulden van de rechtszaken en roddels rondom Norton. Haar inzet had uiteindelijk resultaat. De eerste stap was een wet, aangenomen in 1839, die bepaalde dat in geval van scheiding kinderen tot 7 jaar bij de moeder mochten blijven als de Lord Chancellor daar toestemming voor gaf en als de moeder “of good character” was (voor het besmeuren van de goede naam van een vrouw was niet veel nodig). Norton’s zoontjes waren op dat moment in Schotland (gekidnapt, zou je nu zeggen), buiten bereik van deze wet.

Forster laat goed zien hoe elke stap, elke miniscule verandering in de wet en de manier van denken in die tijd, bevochten werd. Juist omdat het verschil met Nederland in 2017 zo groot is, is het goed om stil te staan bij hoeveel stappen er tussen toen en nu zitten. Caroline Norton overleed in 1877. In 1923 konden vrouwen in het Verenigd Koninkrijk eindelijk een scheiding krijgen op dezelfde gronden als mannen. Pas in 1973 (!!) kregen moeders precies dezelfde wettelijke autoriteit over hun kinderen als vaders.

Elizabeth Blackwell, een Engelse die als kind naar Amerika emigreerde, was de eerste vrouw die het lukte om daar toegelaten te worden tot een opleiding tot arts. Haar diploma was nog maar het begin. Net als bij de andere levens die beschreven worden in dit boek is het niet goed mogelijk om in een paar zinnen samen te vatten wat Blackwell en de andere vrouwen aan obstakels moesten overwinnen. De hele maatschappij, op een paar uitzonderingen na, was tegen hen. Uit ideologische en praktische overwegingen verbraken ze conventies. Dat was voor veel mensen al genoeg om hen uit te kotsen. Maar iemand als Blackwell was zo doordrongen van de behoefte aan vrouwelijke dokters dat ze zich daar haar hele leven, met succes, voor heeft ingezet. Florence Nightingale was zo succesvol dat haar naam nog steeds beroemd is (ze overleed in 1910).

Emily Davies vocht voor onderwijs voor meisjes. In haar tijd was het Britse onderwijs voor iedereen abominabel maar voor meisjes nog extra bagger. “She wanted an end to the outrageous assumption that girls were ‘by nature’ intellectually inferior to men. She wanted an end to any role being pre-supposed by virtue of the training available for it: education and employment were in her opinion inextricably linked. Girls could do so little in life because they were educated to do so little.” (p.136)

Davies’ inzet had succes: ze zorgde ervoor dat er vrouwen werden toegelaten tot universiteiten en hetzelfde curriculum en dezelfde toetsen voorgeschoteld kregen als mannelijke studenten. Op haar 78ste liep ze nog mee in een grote demonstratie voor stemrecht voor vrouwen. Tien jaar later -drie jaar voor haar dood- oefende ze haar stemrecht ook daadwerkelijk uit.

Josephine Butler is een van mijn favorieten. Haar morele kompas was perfect afgesteld en ze werd nooit aan het wankelen gebracht door de vloedgolf aan kritiek van de hypocriete Victorianen om haar heen. Ze kwam uit een christelijk socialistisch nest en bleef trouw aan die idealen. Toen ze met haar man George voor zijn werk naar Oxford verhuisde bleek al snel het sexisme van haar echtgenoot’s collega’s, die haar bijvoorbeeld niet bij discussies (in haar eigen huis) wilden hebben. De collega’s hadden duidelijke ideeën over de gepaste rol van een vrouw. Een duidelijke dubbele standaard. Josephine (en George) weigerde zich te conformeren. “When Josephine heard that a young girl was at Newgate after murdering her baby, which everyone knew had been fathered by a Balliol don who had then cast her off, she went straight to Jowett, the Master of Balliol, and asked him to confront the man in question with the iniquity of his behaviour. Jowett refused. Josephine promptly took in the girl when she had served her sentence. With George’s approval, she came as a maid to the Butler household, a constant reproach to the man who had wronged her.” (p.175)

Na een paar verhuizingen en de gruwelijke dood van haar enige dochter op 5-jarige leeftijd (ze had ondertussen drie zoontjes), kreeg Butler het advies om haar eigen zorgen te vergeten door zich te richten op die van anderen. Ze begon vrouwen -meestal prostituées- in gevangenissen te bezoeken. Na een jaar gesprekken voeren over hoe de vrouwen in hun huidige situatie verzeild raakten, had Butler patronen ontwaard. Domestic servants werden stelselmatig “verleid” door de heer des huizes en bij zwangerschap op straat gezet zonder referenties. Hun enige keuze op dat punt was de prostitutie in of verhongeren. Kleermaaksters en winkelmeisjes verdienden nooit genoeg om van te leven en vulden hun inkomen aan met tijdelijke prostitutie. Butler begon mannen als de oorzaak van prostitutie te zien in plaats van als het slachtoffer (wat toen de gangbare gedachte was) en raakte ook doordrongen van de economische realiteit waarin deze vrouwen gevangen zaten.

Josephine Butler begon opvang te organiseren voor vrouwen die uit de gevangenis kwamen (in eerste instantie bij haar thuis) plus een hospice. Net als Emily Davies maakte ze zich tegelijkertijd sterk voor verbetering van het onderwijs. Fysiek en mentaal viel het haar zwaar maar de noodzaak van haar inzet was helder.

In 1869 werd de derde Contagious Diseases Act aangenomen. Een wet bedoeld als schoonmaakoperatie, die de gezondheid van soldaten zou verbeteren. De wet verplichtte elke vrouw (of meisje) verdacht van prostitutie in (voorlopig) havens en army towns om zich te melden bij de politie en een bruut medisch onderzoek te ondergaan op zoek naar geslachtsziektes. Als ze ziek werd bevonden moest de vrouw een gesloten ziekenhuisafdeling in totdat ze “schoon” was verklaard. Vechten tegen deze wetten werd Butler’s levenswerk.

Jarenlang toerde ze het land af om lezingen te geven, bemoeide ze zich met verkiezingen en getuigde in rechtszaken. Op tournee kwam ze tegenover woedende menigtes te staan. Een keer werd ze bijna levend verbrand door mannen die waren ingehuurd door bordeelhouders.

Butler schreef pamfletten waarin ze uiteenzette hoe de CD Acts in strijd waren met de grondwet door de gehele vrouwelijke bevolking habeas corpus te ontnemen. Iets wat nog niemand anders had gezegd. Elke vrouw kon van de straat geplukt worden, vastgezet worden en gedwongen een invasief fysiek onderzoek te ondergaan. Maar de heren politici gaven geen kik en deden alsof dames hun mooie hoofdjes niet over dit soort zaken hoefden te breken. Die arrogantie maakte Josephine Butler woest (en mij ook). De heersende dubbele moraal kwam ook tot uiting in hoe alleen vrouwen starfbaar werden gesteld voor prostitutie. En hoe alleen vrouwen verantwoordelijk werden gemaakt voor het verspreiden van geslachtsziektes. Het directe resultaat van een regering die 100% uit mannen bestond.

In 1880 bestonden de CD Acts 10 jaar. Butler had haar inspanningen voor het afschaffen van deze wetten steeds weer opgevoerd, tot een internationale lobby aan toe, ook al ging haar eigen gezondheid er bijna aan onderdoor. Het had effect. Het Lagerhuis stemde voor afschaffing en in 1885 werd de Repeal Bill for the CD Acts tergend langzaam door het parlement geloodsd.

Butler deed pogingen om het rustiger aan te doen maar was door W.H. Stead, een beroemd journalist, gevraagd om een soort Uncle Tom’s Cabin over prostitutie te schrijven. Dat deed ze niet maar ze werkte later wel mee aan zijn journalistieke project over prostitutie in Londen’s West End. Josephine Butler was, in tegenstelling tot de meeste middle class vrouwen, bekend met de realiteit daarvan. Ze wist dat er een internationale handel in jonge meisjes was. Stead wilde deze handel met haar hulp aan de kaak stellen. Ze gingen undercover en publiceerden over hoe het er in bordelen aan toe ging. Om aan te tonen dat het mogelijk was een kind te kopen, organiseerde Butler precies dat. “A child of thirteen, Eliza Armstrong, was bought from her mother for five gold sovereigns, certified a virgin by a brothel keeper (…) and given to Stead masquerading as a customer. The story was then printed and led directly to the raising the age of consent to 16 in the Criminal Law Amendment Act of 1885.” (p.195)

Elizabeth Cady Stanton streed haar hele leven voor stemrecht voor vrouwen. In enkele staten werd dat stemrecht lokaal ingevoerd (Wyoming 1869, Utah 1870 en Colorado 1893) maar pas in 1920, 18 jaar na haar dood, werd de Amerikaanse grondwet aangepast op dat gebied.

Margaret Sanger begon de birth control movement; het woord birth control komt ook uit haar koker. En ze kwam middenin de Eerste Wereldoorlog naar Nederland en kreeg hier nuttige informatie over het pessarium en inspiratie om zelf klinieken op te zetten voor vrouwen. Haar klinieken, toespraken, boeken, comités en onderzoeksbureaus leidden onder andere tot de uitvinding van de pil.

Het boek sluit af met Emma Goldman, die haar leven wijdde aan anarchisme en vrije liefde (met een reeks mannen die haar toch vooral wilden domineren). Goldman komt minder goed uit de verf. Of dat ligt aan Goldman’s allesoverheersende soap van een liefdesleven of dat de schrijfster niet helemaal overtuigd is van Goldman’s bijdrage aan de geschiedenis blijft onduidelijk.

Er zijn opvallende overeenkomsten tussen de beschreven vrouwen. Bijna allemaal werden ze als kind al gek van de restricties die hun vrouw-zijn met zich mee bracht. Ze snakten allemaal naar intellectuele uitdaging en een voller, zinvol leven. Ook waren de meesten van hen van goede komaf. Ze hoefden niet non stop te ploeteren om te overleven (op Emma Goldman na) en juist daardoor hadden ze de tijd om na te denken over het systeem waar ze in zaten. Daarnaast waren ze stuk voor stuk gedreven, volhardend en intelligent.

Ik leefde mee met de lotgevallen van al deze vrouwen en grinnikte om hun koppigheid maar wat me zelf het meest raakte was hoe herkenbaar hun emoties en sommige situaties voor mij waren, soms bijna twee eeuwen later. Het gevecht tegen conventies en restricties is nog lang niet voorbij. Een inspirerend boek.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s